Regionalne programy operacyjne i Fundusz Sprawiedliwej Transformacji – Lokalne źródła finansowania zielonej energii

Wprowadzenie do finansowania regionalnego

Podczas gdy programy europejskie i krajowe oferują największe budżety, to programy regionalne często są bardziej dostępne dla małych i średnich przedsiębiorstw oraz lepiej dostosowane do specyfiki lokalnego rynku. W perspektywie finansowej 2021-2027 Regionalne Programy Operacyjne dysponują łącznym budżetem 153 miliardów złotych, co stanowi około 44% całego budżetu UE dla Polski. To ogromna pula środków, która często pozostaje niedoceniana przez przedsiębiorców koncentrujących się wyłącznie na programach krajowych.

Regionalne Programy Operacyjne 2021-2027

Regionalne Programy Operacyjne obejmują 16 programów ukierunkowanych na kompleksowe wsparcie rozwoju poszczególnych województw, uwzględniających specyficzne uwarunkowania i strategie regionalne w zgodzie z krajowymi i unijnymi celami tematycznymi, w tym z celami określonymi w politykach środowiskowych, z uwzględnieniem strategii Europejskiego Zielonego Ładu.

Zarządzanie i specyfika RPO

Programy regionalne są zarządzane na poziomie Urzędów Marszałkowskich poszczególnych województw, co ma swoje zalety i wady. Z jednej strony, proces decyzyjny jest bliżej wnioskodawców, co często przekłada się na lepsze zrozumienie lokalnej specyfiki i potrzeb. Z drugiej strony, wymaga to znajomości specyfiki danego województwa i budowania relacji z lokalnymi instytucjami.

RPO funkcjonują równolegle do programów krajowych, realizując cele takie jak rozwój przedsiębiorczości, troska o środowisko czy rozwój technologii cyfrowych, energetyki i transportu. W ramach poszczególnych RPO występuje zróżnicowany rozkład priorytetów, odzwierciedlający różnice w poziomie rozwoju gospodarczego, strukturze przemysłowej i wyzwaniach środowiskowych poszczególnych regionów.

Obszary wsparcia dla zielonej transformacji

Finansowanie z RPO można otrzymać między innymi na projekty z zakresu poprawy efektywności energetycznej – od termomodernizacji budynków zakładowych, przez modernizację systemów oświetlenia, po optymalizację procesów produkcyjnych pod kątem zużycia energii.

Wspierane są również inwestycje w OZE – budowa instalacji fotowoltaicznych, małych turbin wiatrowych, pomp ciepła, instalacji wykorzystujących biomasę czy biogaz. Programy regionalne są szczególnie odpowiednie dla projektów mniejszej skali, które nie spełniają kryteriów minimalnej wartości projektów w programach krajowych.

Trzecim istotnym obszarem są inwestycje produkcyjne dedykowane przejściu na gospodarkę obiegu zamkniętego. Wspierana jest modernizacja linii produkcyjnych w kierunku większej efektywności wykorzystania surowców, redukcji odpadów, wdrażania zasad ekodesignu czy wykorzystania materiałów z recyklingu.

Różnice między województwami

Kluczowe jest zrozumienie, że programy regionalne różnią się znacząco między województwami. Na przykład, województwa o silnym przemyśle tradycyjnym, takie jak śląskie czy dolnośląskie, mogą kłaść większy nacisk na projekty dekarbonizacji przemysłu. Z kolei województwa rolnicze mogą bardziej wspierać projekty związane z biogazowniami i wykorzystaniem biomasy rolniczej.

Województwa nadmorskie, takie jak zachodniopomorskie czy pomorskie, rozwijają specjalne instrumenty wspierające rozwój offshore wind oraz związanej z tym infrastruktury portowej i usług. To naturalne, biorąc pod uwagę bliskość lokalizacji przyszłych morskich farm wiatrowych na Bałtyku.

Województwa mniej rozwinięte ekonomicznie mogą oferować wyższe stawki dofinansowania – od 50% do nawet 85% kosztów kwalifikowanych, podczas gdy w regionach bardziej rozwiniętych stawki mogą być niższe, od 35% do 50%. To odzwierciedla unijną politykę spójności, która ma na celu wyrównywanie różnic rozwojowych między regionami.

Skala projektów w RPO

Regionalne Programy Operacyjne są przeznaczone do wspierania projektów o mniejszej skali i zasięgu oddziaływania w porównaniu do przedsięwzięć wspieranych z funduszy na szczeblu krajowym. Typowo, projekty finansowane z RPO mają wartość od kilkuset tysięcy do kilkunastu milionów złotych, podczas gdy programy krajowe często koncentrują się na projektach wielomilionowych.

To sprawia, że RPO są szczególnie odpowiednie dla małych i średnich przedsiębiorstw, które stanowią trzon polskiej gospodarki. Dla MŚP z sektora OZE – instalatorów, producentów komponentów, firm serwisowych – programy regionalne mogą być głównym źródłem finansowania rozwoju.

Procedury aplikacyjne w RPO

Proces aplikowania o środki z RPO jest często prostszy i szybszy niż w przypadku programów krajowych czy europejskich. Wnioski są krótsze, wymagania dokumentacyjne mniej skomplikowane, a proces oceny trwa zazwyczaj 2-4 miesiące. To istotna zaleta dla firm, które potrzebują szybkich decyzji.

Z drugiej strony, budżety poszczególnych naborów w RPO są mniejsze, co oznacza większą konkurencję o dostępne środki. Ważne jest śledzenie planów naborów, które Urzędy Marszałkowskie publikują z wyprzedzeniem, i składanie wniosków możliwie wcześnie po otwarciu naboru.

Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej (FEPW)

FEPW to specjalny program dedykowany rozwojowi makroregionu Polski Wschodniej, obejmujący województwa: lubelskie, podlaskie, podkarpackie, świętokrzyskie i warmińsko-mazurskie oraz część województwa mazowieckiego (bez Warszawy i dziewięciu otaczających ją powiatów). Program stanowi kontynuację wcześniejszych programów dedykowanych temu regionowi.

Budżet i cele FEPW

Budżet programu wynosi 2,65 miliarda euro i ma wspierać utrwalenie warunków sprzyjających konkurencyjności i wyższej jakości życia makroregionu poprzez wsparcie konkurencyjności i innowacyjności przedsiębiorstw, zwiększenie atrakcyjności miast i podniesienie jakości życia mieszkańców w dobie zmian klimatu, zwiększenie dostępności transportowej oraz rozwój społeczno-gospodarczy dzięki turystyce.

Obszary wsparcia dla transformacji energetycznej

W szczególności obszary wsparcia obejmują przedsiębiorczość, w tym transformację modeli biznesowych w kierunku gospodarki obiegu zamkniętego. Program wspiera firmy w przechodzeniu od tradycyjnych modeli liniowych do modeli cyrkularnych, gdzie odpady stają się surowcami, a produkty projektowane są z myślą o późniejszym recyklingu.

Drugi istotny obszar to energia i klimat, ze szczególnym naciskiem na rozwój inteligentnych sieci energetycznych. Program wspiera budowę systemów smart grid, które umożliwiają lepszą integrację rozproszonych źródeł energii odnawialnej, zarządzanie popytem i optymalizację wykorzystania sieci przesyłowych i dystrybucyjnych.

FEPW wspiera również zrównoważoną mobilność miejską, transport i zrównoważoną turystykę. Dla firm z sektora OZE szczególnie interesujące może być wsparcie dla rozwoju infrastruktury ładowania pojazdów elektrycznych oraz projektów e-mobility w turystyce.

Specyfika wsparcia dla makroregionu

Makroregion Polski Wschodniej charakteryzuje się niższym poziomem rozwoju gospodarczego w porównaniu do reszty kraju, ale jednocześnie ma duży potencjał dla rozwoju OZE. Obszary wiejskie z niską gęstością zaludnienia są idealne dla farm wiatrowych i fotowoltaicznych. Rozwinięte rolnictwo stwarza możliwości dla biogazowni rolniczych. Duże obszary leśne umożliwiają zrównoważone wykorzystanie biomasy.

Program FEPW oferuje wyższe stawki dofinansowania niż programy dla bardziej rozwiniętych regionów, co częściowo kompensuje wyższe koszty prowadzenia biznesu w tych obszarach (mniejszy rynek zbytu, gorsza infrastruktura, trudności w rekrutacji wykwalifikowanych pracowników).

Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji

Fundusz Sprawiedliwej Transformacji (FST) to specjalny instrument wspierający regiony najbardziej dotknięte transformacją energetyczną, szczególnie te, których gospodarki opierają się na wydobyciu węgla. Jest to element szerszego Mechanizmu Sprawiedliwej Transformacji, którego celem jest zapewnienie, że transformacja energetyczna nie pozostawi żadnego regionu za sobą.

Budżet i alokacja dla Polski

Fundusz dysponuje łącznym budżetem 40 miliardów euro dla wszystkich krajów UE. Z tej kwoty 10 miliardów euro ma pochodzić bezpośrednio ze środków budżetowych UE, a pozostałe środki to zewnętrzne dochody przeznaczane na określony cel pochodzące z Europejskiego Instrumentu na rzecz Odbudowy.

Polska może liczyć na wsparcie FST do kwoty 3,5 miliarda euro, co czyni nasz kraj jednym z największych beneficjentów tego instrumentu. To odzwierciedla skalę wyzwań związanych z transformacją polskiej gospodarki, która wciąż w znacznym stopniu opiera się na węglu.

Obszary objęte wsparciem

Środki będą dostępne dla projektów realizowanych na obszarze konkretnych powiatów w pięciu województwach: śląskim, dolnośląskim, małopolskim, wielkopolskim i łódzkim. Wybór tych obszarów nie jest przypadkowy – to regiony, w których wydobycie węgla i przemysł z nim związany stanowią istotną część gospodarki lokalnej i gdzie transformacja energetyczna będzie miała największy wpływ na rynek pracy i strukturę gospodarczą.

Zakres tematyczny wsparcia

Zakres tematyczny wsparcia w ramach FST jest bardzo szeroki i obejmuje przedsiębiorczość, badania i rozwój, energetykę, transport, cyfryzację, ochronę środowiska oraz rynek pracy i usługi społeczne. Ta szeroka perspektywa odzwierciedla holistyczne podejście do transformacji – nie chodzi tylko o zamknięcie kopalń, ale o kompleksowe przekształcenie gospodarki regionalnej.

Wsparcie dla przedsiębiorczości

W obszarze przedsiębiorczości FST wspiera tworzenie nowych firm, modernizację istniejących przedsiębiorstw, rozwój klastrów biznesowych. Szczególny nacisk kładziony jest na sektory związane z OZE i czystymi technologiami – produkcję komponentów do instalacji OZE, usługi instalacyjne i serwisowe, magazynowanie energii.

Dla branży wiatrowej FST to szansa na rozwój zakładów produkcyjnych w regionach górniczych. Były górnicy mogą być przekwalifikowani do pracy w produkcji turbin czy instalacji farm wiatrowych. Infrastruktura przemysłowa regionów górniczych – hale produkcyjne, infrastruktura kolejowa, wykwalifikowana kadra inżynierska – może być wykorzystana dla potrzeb przemysłu OZE.

Wsparcie dla B+R i innowacji

FST finansuje również działalność badawczo-rozwojową w obszarze czystych technologii. Wspierane jest tworzenie centrów badawczych, laboratoriów, parków technologicznych. Regiony górnicze mają dobrze rozwinięte uczelnie techniczne i instytuty badawcze, które mogą stać się ośrodkami innowacji w obszarze zielonej energii.

Programy wspierają współpracę nauki z biznesem – granty na projekty B+R realizowane wspólnie przez uczelnie i przedsiębiorstwa, staże studentów w firmach, komercjalizację wyników badań. To kluczowe dla budowy gospodarki opartej na wiedzy i innowacjach, a nie tylko na taniej sile roboczej.

Wsparcie dla rynku pracy

Istotnym elementem FST jest wsparcie dla rynku pracy – przekwalifikowanie pracowników sektorów schyłkowych, programy edukacyjne, szkolenia zawodowe. Wspierane są również projekty społeczne – pomoc w aktywizacji zawodowej, programy przedsiębiorczości społecznej, wsparcie dla grup w trudnej sytuacji.

To odzwierciedla społeczny wymiar transformacji. Nie wystarczy stworzyć nowe miejsca pracy w sektorze OZE – trzeba również zapewnić, że ludzie tracący pracę w górnictwie i przemyśle węglowym będą mieli realne możliwości przekwalifikowania się i znalezienia zatrudnienia w nowych sektorach.

Projekty energetyczne w ramach FST

W obszarze energetyki FST wspiera budowę nowych źródeł OZE, modernizację sieci energetycznych, rozwój magazynów energii, projekty power-to-hydrogen. Szczególny nacisk kładziony jest na projekty o charakterze demonstracyjnym, które mogą pokazać możliwości transformacji i być powielane w innych regionach.

Wspierane są również projekty wykorzystujące istniejącą infrastrukturę energetyczną. Na przykład, zamknięte kopalnie mogą być wykorzystane jako magazyny energii (pompowe elektrownie szczytowo-pompowe w sztolniach górniczych) lub jako geotermalne źródła ciepła (wykorzystanie ciepłych wód kopalnianych).

Transport i mobilność

FST wspiera również rozwój czystego transportu – infrastrukturę dla e-mobility, rozwój transportu publicznego, projekty mikromobilności. W kontekście regionów górniczych szczególnie istotna jest modernizacja transportu zbiorowego, który często był zaprojektowany z myślą o dojazdach do kopalń i wymaga przekształcenia dla potrzeb nowej struktury gospodarczej.

Procedury w FST

Procedury aplikowania o środki z FST są zbliżone do procedur w innych programach regionalnych, ale z dodatkowymi wymaganiami dotyczącymi wykazania wpływu projektu na sprawiedliwą transformację. Projekty muszą pokazywać, w jaki sposób przyczyniają się do tworzenia nowych miejsc pracy, rekwalifikacji pracowników, dywersyfikacji gospodarki regionalnej.

Strategie wykorzystania programów regionalnych

Dla przedsiębiorstw z sektora OZE programy regionalne i FST powinny być traktowane jako komplementarne wobec programów krajowych i europejskich. Mniejsze projekty, które nie spełniają kryteriów programów krajowych, mogą znaleźć wsparcie w RPO. Projekty w regionach transformacji energetycznej mogą wykorzystać szczodre wsparcie z FST.

Kluczowe jest strategiczne podejście do lokalizacji inwestycji. Firma planująca budowę zakładu produkcyjnego może rozważyć lokalizację w regionie objętym FST, aby skorzystać z wyższego poziomu wsparcia. Jednocześnie należy uwzględnić inne czynniki – dostęp do wykwalifikowanej kadry, bliskość rynków zbytu, jakość infrastruktury transportowej.

Podsumowanie

Regionalne Programy Operacyjne i Fundusz Sprawiedliwej Transformacji oferują łącznie ponad 156 miliardów złotych wsparcia dla projektów realizowanych na poziomie regionalnym i lokalnym. Choć są mniej znane niż programy krajowe czy europejskie, dla wielu przedsiębiorstw, szczególnie MŚP, mogą być głównym źródłem finansowania rozwoju.

Kluczem do sukcesu jest zrozumienie specyfiki danego regionu, śledzenie lokalnych priorytetów i planów działania, budowanie relacji z lokalnymi instytucjami. Programy regionalne oferują nie tylko pieniądze, ale również bliższą współpracę z samorządami, lepsze zrozumienie lokalnych potrzeb i możliwości wpływu na kształt polityki regionalnej.

Dla sektora OZE programy regionalne to szansa na budowę silnych, lokalnie zakorzenionych przedsiębiorstw, które będą filarami zielonej transformacji polskiej gospodarki. Transformacja energetyczna to nie tylko wielkie projekty offshore wind czy gigantyczne farmy fotowoltaiczne – to również tysiące mniejszych projektów, tworzących miejsca pracy i wartość w lokalnych społecznościach. I to właśnie te projekty mogą znaleźć wsparcie w programach regionalnych.