Programy europejskie wspierające zieloną transformację – CEF, LIFE i Fundusz Innowacyjny

Wprowadzenie do europejskich instrumentów wsparcia

Unia Europejska udostępnia przedsiębiorcom szereg programów finansowania bezpośrednio zarządzanych przez agencje Komisji Europejskiej. Te instrumenty charakteryzują się największą skalą budżetową, ale również najwyższym poziomem wymagań i konkurencji. Dla firm z sektora odnawialnych źródeł energii, szczególnie branży wiatrowej, znajomość tych programów i umiejętność aplikowania o środki może stanowić przewagę konkurencyjną i zapewnić dostęp do znaczących źródeł finansowania strategicznych projektów.

Instrument „Łącząc Europę” – CEF

Connecting Europe Facility (CEF) to program ustanowiony Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/1153 z dnia 7 lipca 2021 roku, którego łączny budżet wynosi blisko 34 miliardy euro. Celem instrumentu jest zachęcanie przedsiębiorców do modernizacji i budowy infrastruktury położonej na transeuropejskiej sieci energetycznej, transportowej i przesyłania danych, która ma wspólne znaczenie dla całej Unii Europejskiej.

Struktura programu CEF

Dofinansowanie w ramach CEF przyznawane jest w trzech kluczowych obszarach. Pierwszy z nich to Energia z budżetem blisko 6 miliardów euro, drugi Transport z pulą około 26 miliardów euro, oraz trzeci – Digitalizacja z alokacją około 1,5 miliarda euro. Dla branży odnawialnych źródeł energii najbardziej istotny jest oczywiście komponent energetyczny.

CEF Energia – wsparcie dla transeuropejskiej sieci energetycznej

Inwestycje w obszarze Energii odnoszą się do rozbudowy Transeuropejskiej Sieci Energetycznej (The Trans-European Networks for Energy – TEN-E), która łączy infrastrukturę energetyczną poszczególnych państw członkowskich. Rozwój sieci TEN-E ma przebiegać z uwzględnieniem rozwiązań opartych na wykorzystaniu odnawialnych źródeł energii, zapewnienia kompatybilności sieci energetycznych krajów UE, a także integracji wewnętrznego rynku energetycznego w celu zagwarantowania bezpieczeństwa energetycznego państw członkowskich.

Dla przedsiębiorstw z branży wiatrowej CEF Energia oferuje wsparcie dla projektów infrastrukturalnych o znaczeniu transgranicznym. W zakresie energii elektrycznej finansowane mogą być: linie napowietrzne wysokiego napięcia, urządzenia zaprojektowane do transportu energii elektrycznej na poziomie wysokiego napięcia, instalacje magazynowania energii elektrycznej, a także projekty transgraniczne w dziedzinie energii odnawialnej, w tym dotyczące opracowania i wdrożenia innowacyjnych rozwiązań z uwzględnieniem metod magazynowania energii odnawialnej.

Szczególnie interesujące dla sektora wiatrowego są projekty dotyczące połączeń międzysystemowych, które umożliwiają przesyłanie energii wyprodukowanej przez farmy wiatrowe między krajami. To rozwiązanie kluczowe dla morskich farm wiatrowych, które często wymagają rozbudowanej infrastruktury przesyłowej.

CEF Transport i Digitalizacja

Komponent Transportu adresuje rozwój Transeuropejskiej Sieci Transportowej (TEN-T), której funkcją jest modernizacja, rozbudowa i tworzenie nowych lądowych i wodnych dróg transportowych. Dodatkowo finansowana może być budowa infrastruktury do ładowania pojazdów elektrycznych lub tankowania pojazdów paliwami alternatywnymi. Inwestycje w tej dziedzinie powinny przewidywać maksymalne ograniczenie negatywnego wpływu na środowisko naturalne, zrównoważone zarządzanie energią i wysoki poziom bezpieczeństwa dla użytkowników dróg.

Komponent Digitalizacji ukierunkowany jest na wsparcie koncepcji rozwoju infrastruktury łączności cyfrowej wśród państw członkowskich. Choć nie jest bezpośrednio związany z energetyką wiatrową, cyfryzacja odgrywa coraz większą rolę w zarządzaniu rozproszonymi źródłami energii.

Program LIFE – najdłużej działający instrument środowiskowy

Program LIFE został wprowadzony Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/783 z dnia 29 kwietnia 2021 roku. Jest to najdłużej działający instrument finansowy UE, z którego środki przeznaczane są na współfinansowanie projektów z dziedziny ochrony środowiska, w tym regeneracji przyrody i neutralizowania wpływu człowieka na klimat, a także dostosowywania się do zmian klimatycznych.

Cele programu LIFE

Nadrzędnym celem programu jest wspomaganie wdrażania unijnego prawa ochrony środowiska, realizacja unijnej polityki dotyczącej tej materii oraz identyfikacja i rozpowszechnianie innowacyjnych rozwiązań problemów związanych z ochroną środowiska naturalnego i zmianami klimatycznymi. Program ma charakter demonstracyjny – wspiera projekty pilotażowe, które mogą następnie być powielane w większej skali.

Struktura programu LIFE

Działania podejmowane w ramach instrumentu dzielą się na dwa główne obszary. Pierwszy to obszar Środowisko, w którym wyróżniono dwa podprogramy. Podprogram „Przyroda i różnorodność biologiczna” z budżetem ponad 2,1 miliarda euro adresuje przywracanie bioróżnorodności i zatrzymanie biodegradacji. Drugi podprogram „Gospodarka o obiegu zamkniętym i jakość życia” z budżetem ponad 1,3 miliarda euro koncentruje się na transformacji gospodarki w system przyjazny środowisku, cyrkularny, wydajny energetycznie i eliminujący substancje toksyczne.

Drugi obszar to Klimat, na który składają się również dwa podprogramy. „Łagodzenie zmiany klimatu i przystosowywanie się do niej” z budżetem około 1 miliarda euro wspomaga zieloną transformację zmierzającą do zrównoważonej, neutralnej klimatycznie, wydajnej energetycznie i opartej na odnawialnych źródłach energii gospodarki. Podprogram „Przejście na czystą energię” również z budżetem około 1 miliarda euro wspiera realizację założeń określonych między innymi przez Europejski Zielony Ład, Unię Energetyczną i Strategię Dekarbonizacji UE.

Rodzaje projektów wspieranych przez LIFE

Dla sektora odnawialnych źródeł energii szczególnie istotny jest podprogram „Przejście na czystą energię”. W jego ramach wspierane są projekty dotyczące zwiększania wytwarzania i wykorzystania energii odnawialnej oraz poprawy efektywności energetycznej. Program finansuje również instalacje do tankowania wodoru, w tym do produkcji ekologicznego wodoru, a także innowacyjne i efektywne kosztowo technologie zmniejszające intensywność emisji gazów cieplarnianych.

Program LIFE wspiera trzy rodzaje działań: projekty rozwijające, demonstracyjne i promujące innowacyjne techniki, metody i podejścia służące osiągnięciu celów prawodawstwa i polityki Unii; działania wspierające rozwój, wdrażanie, monitorowanie i egzekwowanie odpowiedniego prawodawstwa i polityki UE; oraz projekty wdrażające na dużą skalę skuteczne rozwiązania techniczne i związane z polityką w celu implementacji odpowiednich przepisów unijnych.

Fundusz Innowacyjny – wsparcie dla przełomowych technologii

Fundusz Innowacyjny jest programem regulowanym przez Artykuł 10a(8) Dyrektywy 2003/87/EC, stworzonym w celu zachęcania przedsiębiorstw do opracowywania i wdrażania innowacji w dziedzinie niskoemisyjnych technologii i procesów przeznaczonych do zastosowania w przemyśle. Założenia koncepcji wpisują się w zamysł Europejskiego Zielonego Ładu, a ich realizacja jest pośrednim środkiem osiągania celów EZŁ.

Budżet i zakres Funduszu Innowacyjnego

Budżet całego programu wynosi około 38 miliardów euro, co czyni go jednym z największych programów finansowania demonstracji innowacyjnych technologii niskoemisyjnych na świecie. Fundusz jest zasilany przychodami ze sprzedaży uprawnień do emisji CO2 w ramach systemu EU ETS, co oznacza, że jego wartość może się zmieniać w zależności od cen uprawnień na rynku.

Obszary wsparcia

Dofinansowaniem w ramach Funduszu Innowacyjnego mogą być objęte projekty skoncentrowane między innymi na: neutralnych dla środowiska naturalnego sposobach magazynowania energii, produkcji energii z wykorzystaniem źródeł odnawialnych, wychwytywaniu dwutlenku węgla w celu jego utylizacji (CCU) lub składowania (CCS), innowacyjnych technologiach niskoemisyjnych dla sektorów wymienionych w załączniku I do dyrektywy EU ETS, oraz produkcji urządzeń do OZE, elektrolizerów, magazynów energii i pomp ciepła.

Dla branży wiatrowej szczególnie istotne jest wsparcie dla budowy infrastruktury do produkcji komponentów stosowanych w instalacjach uzyskiwania energii odnawialnej, w tym turbin wiatrowych i ich kluczowych elementów. Fundusz wspiera również produkcję elektrolizerów i ogniw paliwowych, co ma znaczenie w kontekście rozwoju technologii power-to-gas i produkcji zielonego wodoru z energii wiatrowej.

Rodzaje wspieranych projektów

Finansowane będą projekty demonstracyjne dotyczące wysoce innowacyjnych produktów i technologii, które przyczynią się do redukcji emisji CO2 do atmosfery. Program koncentruje się na technologiach o wysokim poziomie gotowości technologicznej (TRL 7-8), gotowych do demonstracji w skali przemysłowej.

Fundusz wspiera również rozwiązania w zakresie magazynowania energii do użytku stacjonarnego i mobilnego oraz przeznaczone do długotrwałego magazynowania. To kluczowe dla energetyki wiatrowej, która ze względu na zmienność produkcji wymaga rozwoju technologii magazynowania.

Partnerstwo EU-Catalyst

Choć nie jest to osobny program, warto wspomnieć o partnerstwie EU-Catalyst, które oferuje finansowanie dla projektów w obszarze czystego wodoru i długotrwałego magazynowania energii. Program oferuje finansowanie dłużne typu venture, finansowanie w formie equity i quasi-equity oraz finansowanie w formie dotacji dla organizacji z siedzibą w Europie.

EU-Catalyst wspiera projekty demonstracyjne na poziomie TRL 5-7 o wartości 30-100 milionów euro oraz projekty „pierwszy w swoim rodzaju” (FOAK) scale-up na poziomie TRL 6+ o wartości 100 milionów – 1 miliarda euro. Dla branży wiatrowej szczególnie interesujące może być wsparcie dla projektów power-to-hydrogen wykorzystujących nadwyżki energii z farm wiatrowych.

Wyzwania w aplikowaniu o środki europejskie

Programy europejskie oferują znaczące wsparcie finansowe, ale jednocześnie stawiają wysokie wymagania przed wnioskodawcami. Konkurencja o środki jest bardzo duża – na jeden projekt często przypada kilkadziesiąt, a nawet setki konkurencyjnych wniosków. Proces aplikacyjny jest skomplikowany i wymaga przygotowania obszernej dokumentacji technicznej, finansowej i administracyjnej.

Kluczem do sukcesu jest profesjonalne przygotowanie wniosku, najlepiej przy wsparciu doświadczonych konsultantów znających specyfikę programów. Ważne jest również budowanie konsorcjów międzynarodowych – projekty z partnerami z kilku krajów UE często mają większe szanse na wsparcie, ponieważ lepiej wpisują się w europejski charakter programów.

Procedury aplikacyjne

Większość programów europejskich działa w systemie okresowych naborów (calls for proposals). Komisja Europejska publikuje plany naborów z rocznym lub dwuletnim wyprzedzeniem, co pozwala na odpowiednie przygotowanie projektów. Wnioski składane są przez dedykowane platformy elektroniczne, a proces oceny może trwać od 6 do 12 miesięcy.

Ocena projektów przeprowadzana jest przez niezależnych ekspertów według jasno określonych kryteriów, obejmujących doskonałość projektu (innowacyjność, jakość techniczna), wpływ (potencjał do redukcji emisji, efekt demonstracyjny, możliwość powielenia) oraz jakość i efektywność implementacji (kompetencje zespołu, realność budżetu, zarządzanie ryzykiem).

Komplementarność z programami krajowymi

Ważne jest, aby programy europejskie traktować jako element szerszej strategii finansowania, komplementarny z programami krajowymi i regionalnymi. Projekty, które nie otrzymały wsparcia na poziomie europejskim, mogą często uzyskać finansowanie z programów krajowych. Z drugiej strony, projekty pilotażowe finansowane z programów krajowych mogą być skalowane z wykorzystaniem środków europejskich.

Podsumowanie

Programy europejskie – CEF, LIFE i Fundusz Innowacyjny – oferują znaczące możliwości finansowania dla przedsiębiorstw z sektora odnawialnych źródeł energii. CEF wspiera projekty infrastrukturalne o znaczeniu transgranicznym, LIFE koncentruje się na projektach demonstracyjnych i pilotażowych, a Fundusz Innowacyjny finansuje wdrażanie przełomowych technologii niskoemisyjnych.

Kluczem do sukcesu jest zrozumienie specyfiki każdego programu, profesjonalne przygotowanie wniosków oraz, w wielu przypadkach, budowanie międzynarodowych konsorcjów. Choć konkurencja jest duża, a wymagania wysokie, potencjalne korzyści – zarówno finansowe, jak i prestiżowe – są znaczące. Projekty wspierane przez programy europejskie zyskują wiarygodność i łatwiej pozyskują dodatkowe finansowanie z innych źródeł.