Krajowe programy wsparcia – FENG, FENIKS i Krajowy Plan Odbudowy

Wprowadzenie do krajowych instrumentów finansowania

Podczas gdy programy europejskie oferują największe budżety i prestiż, to programy krajowe często są bardziej dostępne dla polskich przedsiębiorstw i lepiej dopasowane do specyfiki lokalnego rynku. W perspektywie finansowej 2021-2027 Polska dysponuje łącznym budżetem 76 miliardów euro z Wieloletnich Ram Finansowych UE, dystrybuowanych przez programy krajowe i regionalne. Do tego dochodzą środki z Krajowego Planu Odbudowy oraz krajowe programy finansowane przez NFOŚiGW i Fundusz Modernizacyjny.

Fundusze Europejskie na rzecz Nowoczesnej Gospodarki (FENG)

Program FENG z budżetem na poziomie 7,9 miliarda euro stanowi kontynuację dwóch wcześniejszych programów: Innowacyjna Gospodarka 2007-2013 oraz Inteligentny Rozwój 2014-2020. Jest to kluczowy instrument wsparcia dla przedsiębiorstw realizujących projekty badawczo-rozwojowe i innowacyjne, w tym te związane z zieloną transformacją.

Główne cele programu FENG

Program koncentruje się na trzech głównych celach strategicznych. Po pierwsze, zwiększeniu potencjału w zakresie badań i innowacji oraz wykorzystaniu zaawansowanych technologii. Po drugie, wzroście konkurencyjności małych i średnich przedsiębiorstw. Po trzecie, rozwoju w obszarze inteligentnej specjalizacji, transformacji przemysłowej i przedsiębiorczości, transformacji gospodarki w kierunku przemysłu 4.0 oraz zielonych technologii.

Cele te mają zostać osiągnięte poprzez realizację instrumentów zgrupowanych w cztery priorytety. Z perspektywy projektów dotyczących zielonej transformacji największe znaczenie mają priorytet 1 „Wsparcie dla przedsiębiorców (ścieżka SMART)” oraz priorytet 3 „Zazielenienie przedsiębiorstw”.

Ścieżka SMART – kompleksowe wsparcie dla innowatorów

Ścieżka SMART to flagowy instrument programu FENG, oferujący wsparcie dla projektów wielomodułowych. Obowiązkowy jest moduł „B+R” w przypadku dużych przedsiębiorców lub moduł „B+R” albo „wdrożenie innowacji” w przypadku MŚP. To oznacza, że każdy projekt musi mieć komponent badawczo-rozwojowy lub innowacyjny.

Przedsiębiorstwa prowadzące działalność w obszarze B+R+I mogą w ramach tego instrumentu sfinansować również działania mające na celu dostosowanie przedsiębiorstwa do bardziej ekologicznych rozwiązań w ramach modułu „zazielenienie przedsiębiorstw”. To może obejmować inwestycje w efektywność energetyczną, instalacje OZE, modernizację procesów produkcyjnych w kierunku większej ekologiczności.

Dodatkowo dostępny jest moduł „kompetencje” wspierający doskonalenie umiejętności pracowników oraz moduł „internacjonalizacja” finansujący promocję zagraniczną produktów lub uzyskanie ochrony praw własności przemysłowej. Taka modułowa konstrukcja pozwala na kompleksowe wsparcie procesu wprowadzania innowacji na rynek.

Koszty kwalifikowane w ścieżce SMART

W ramach ścieżki SMART można sfinansować szeroki zakres kosztów. Koszty operacyjne na realizację prac B+R obejmują wynagrodzenia personelu badawczego, materiały i surowce do badań, koszty ekspertyz zewnętrznych. Koszty inwestycyjne na wdrożenie innowacji mogą obejmować zakup maszyn i urządzeń, budowę lub adaptację hal produkcyjnych, zakup wartości niematerialnych i prawnych.

Koszty inwestycyjne na infrastrukturę B+R wspierają budowę laboratoriów, zakup aparatury badawczej, systemy IT do analiz. Z kolei koszty związane z zazielenieniem przedsiębiorstw mogą dotyczyć gospodarki odpadami, zwiększenia efektywności energetycznej, instalacji odnawialnych źródeł energii.

Kredyt ekologiczny i zielony fundusz gwarancyjny

Dla przedsiębiorców z sektora MŚP oraz tzw. mid-caps (przedsiębiorstwa średniej wielkości), nieplanujących realizacji prac badawczo-rozwojowych, dostępny jest kredyt ekologiczny – instrument prowadzony w ramach priorytetu 3. Jego celem jest wspieranie przedsiębiorstw w transformacji zwiększającej ich efektywność energetyczną.

Kredyt ekologiczny to instrument finansowy łączący preferencyjne finansowanie dłużne z dotacją. Przedsiębiorca otrzymuje kredyt na korzystnych warunkach, a część odsetek jest spłacana z dotacji. Warunkiem wsparcia jest osiągnięcie ograniczenia zużycia energii pierwotnej w zmodernizowanym obszarze o minimum 30% w porównaniu do bieżącego zużycia.

Wymagany jest audyt energetyczny potwierdzający potencjał projektu, który stanowi obowiązkowy załącznik do wniosku o dofinansowanie. Audyt musi być wykonany przez uprawnionego audytora i wykazywać, że planowana inwestycja rzeczywiście przyniesie zakładane oszczędności energii.

Zielony fundusz gwarancyjny to kolejny instrument zapewniający źródła finansowania dłużnego dla zwiększenia skali transformacji energetycznej przedsiębiorstw. Działa poprzez udzielanie gwarancji kredytowych, co ułatwia dostęp do finansowania bankowego, szczególnie dla firm o wyższym profilu ryzyka.

Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko (FENIKS)

Program FENIKS z budżetem ponad 24 miliardów euro stanowi kontynuację dwóch wcześniejszych programów Infrastruktura i Środowisko z lat 2007-2013 oraz 2014-2020. Jest to największy budżetowo program operacyjny w Polsce, oferujący wsparcie w formie dotacji, instrumentów finansowych oraz instrumentów łączących finansowanie zwrotne i dotacyjne.

Cele programu FENIKS

Głównym celem programu jest poprawa warunków rozwoju kraju poprzez budowę infrastruktury technicznej i społecznej zgodnie z założeniami zrównoważonego rozwoju. Program adresuje między innymi obniżenie emisyjności gospodarki i transformację w kierunku gospodarki przyjaznej środowisku i o obiegu zamkniętym, budowę efektywnego i odpornego systemu transportowego, zapewnienie równego dostępu do opieki zdrowotnej oraz wzmocnienie roli kultury.

Wsparcie dla sektora energetyki i środowiska

Przedsięwzięcia związane z zieloną transformacją, realizowane przez przedsiębiorców, mogą uzyskać wsparcie w ramach kilku priorytetów. Priorytet 1 finansowany z Funduszu Spójności oraz Priorytet 2 finansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) wspierają działania na rzecz efektywności energetycznej, gospodarki wodno-ściekowej, gospodarki odpadami, rozwoju OZE oraz infrastruktury energetycznej.

W ramach działania FENX.01.01 „Efektywność energetyczna” wspierane są projekty obejmujące modernizację energetyczną budynków zakładowych, podniesienie efektywności energetycznej procesów wytwórczych, zwiększenie efektywności energetycznej systemów obiegu mediów w zakładzie (takich jak system zimnej lub gorącej wody, system sprężonego powietrza lub system wentylacji), oraz zwiększanie efektywności energetycznej systemów pomocniczych, w tym kotłowni, układów odzysku ciepła z procesów przemysłowych lub oświetlenia.

Złożenie wniosku o dofinansowanie musi być poprzedzone przeprowadzeniem audytu energetycznego przedsiębiorstwa, w którym zostanie wykazany potencjał planowanej inwestycji w zakresie poprawienia wydajności energetycznej przedsiębiorstwa o minimum 30%. To wymóg zapewniający, że wspierane są tylko projekty o rzeczywistym potencjale oszczędnościowym.

Rozwój OZE w ramach FENIKS

Działanie FENX.02.02 „Rozwój OZE” wspiera budowę, przebudowę, modernizację i rozbudowę odnawialnych źródeł energii w różnych obszarach. Program finansuje wytwarzanie biometanu wraz z przyłączeniem do sieci gazowej, wytwarzanie energii elektrycznej i/lub ciepła z biogazu o mocy powyżej 0,5 MWe/MWth wraz z magazynami energii, przyłączeniem do sieci oraz infrastrukturą.

Wspierana jest również budowa lub rozbudowa źródeł energii wykorzystujących biomasę o mocy powyżej 5 MWe/MWth, promieniowanie słoneczne o mocy powyżej 0,5 MWe/MWth, a także farmy wiatrowe o mocy powyżej 5 MWe oraz elektrownie wodne. Program finansuje również budowę lub rozbudowę instalacji w zakresie wytwarzania wodoru z OZE oraz źródła wykorzystujące geotermię wraz z magazynami energii/ciepła.

Kluczowe jest, że program wspiera nie tylko same źródła produkcji energii, ale również niezbędną infrastrukturę towarzyszącą – magazyny energii elektrycznej lub cieplnej oraz sieci przesyłowe i dystrybucyjne zapewniające transport energii.

Infrastruktura ciepłownicza

Działanie FENX.02.01 „Infrastruktura ciepłownicza” wspiera inwestycje w źródła wysokosprawnej kogeneracji wraz z magazynem energii dla jednostek wytwórczych OZE, takich jak wykorzystujące biomasę, biogaz lub biometan, a także pozostałe niskoemisyjne jednostki wytwórcze wykorzystujące paliwa gazowe, w tym gaz ziemny lub odpadowe.

Istotne jest, że nie będą wspierane jednostki wytwórcze wykorzystujące węgiel. Program koncentruje się na wspieraniu transformacji w stronę niskoemisyjnych źródeł ciepła, co jest kluczowe dla dekarbonizacji polskiego sektora ciepłowniczego, który wciąż w dużym stopniu opiera się na węglu.

Krajowy Plan Odbudowy (KPO)

Krajowy Plan Odbudowy to polski program wykorzystujący środki z unijnego instrumentu Next Generation EU, stworzonego jako odpowiedź na kryzys gospodarczy wywołany pandemią COVID-19. KPO został opracowany na rzecz wsparcia polskiej gospodarki w zielonej i digitalowej transformacji.

Struktura i budżet KPO

KPO składa się z 55 reform i 56 planów inwestycyjnych, zgrupowanych w siedem komponentów. Dla zielonej transformacji przedsiębiorstw najistotniejszy jest Komponent B „Zielona energia i zmniejszenie energochłonności” oraz nowo dodany Komponent G „REPowerEU”.

Wartość całego programu to około 35,4 miliarda euro, z czego 23,9 miliarda euro stanowią dotacje, a 11,5 miliarda euro to pożyczki. Co najmniej 37% środków z KPO przeznaczonych jest na cele klimatyczne, co czyni ten program jednym z najważniejszych instrumentów finansowania zielonej transformacji w Polsce.

Komponent B – kluczowe instrumenty dla przedsiębiorstw

Komponent B wyróżnia trzy cele szczegółowe: poprawę efektywności energetycznej gospodarki, zwiększenie wykorzystania odnawialnych źródeł energii oraz adaptację do zmian klimatu i ograniczenie degradacji środowiska.

Dla przedsiębiorstw szczególnie istotne jest działanie „Efektywność energetyczna i OZE w przedsiębiorstwach – inwestycje o największym potencjale redukcji gazów cieplarnianych”. Program oferuje pożyczki dla dużych przedsiębiorstw na szeroki zakres inwestycji.

Wspierane są budowa, rozbudowa lub modernizacja istniejących instalacji przemysłowo-produkcyjnych, urządzeń przemysłowych i instalacji elektroenergetycznych prowadzące do zmniejszania i racjonalizacji zużycia energii i podniesienia sprawności procesu produkcyjnego. Finansowana może być modernizacja i usprawnienia procesów przemysłowych i energetycznych, w tym wymiana urządzeń i instalacji wykorzystywanych w tych procesach.

Program wspiera również budowę i instalację własnych odnawialnych źródeł energii w przedsiębiorstwach, w tym turbin wiatrowych, kolektorów słonecznych, paneli fotowoltaicznych, systemów geotermalnych, pomp ciepła. Wspierana jest także budowa magazynów energii w przedsiębiorstwach w powiązaniu z wytwarzaniem energii ze źródeł odnawialnych oraz budowa lub modernizacja własnych niskoemisyjnych źródeł energii, z uwzględnieniem kogeneracji.

Wodoryzacja gospodarki

Szczególnie innowacyjnym elementem KPO jest działanie „Wodoryzacja gospodarki”. Program składa się z trzech części, z czego część I dedykowana jest stworzeniu polskiej gałęzi gospodarki wodorowej, przyczyniając się do zapewnienia mocy wytwórczych do produkcji niskoemisyjnego lub odnawialnego wodoru na poziomie 120 MW.

Wspierane są inwestycje mające na celu przemysłowe wykorzystanie odnawialnego wodoru prowadzące do obniżenia emisyjności procesów, instalacje wytwarzania wodoru, transport wodoru, magazyny wodoru oraz wdrożenie technologii wodorowych wraz z infrastrukturą techniczną, służącą do wytwarzania, magazynowania, transportu oraz wykorzystania wodoru, w tym sieci przesyłowe oraz dystrybucyjne zapewniające transport wodoru.

Dla branży wiatrowej rozwój gospodarki wodorowej to ogromna szansa. Wodór może być produkowany z wykorzystaniem energii elektrycznej z farm wiatrowych w okresach nadwyżek produkcji, co rozwiązuje problem zmienności tego źródła energii. Power-to-hydrogen to jedna z najbardziej perspektywicznych technologii magazynowania energii w dużej skali.

Harmonogram realizacji KPO

Plany skonkretyzowane w ramach programu mają zostać zrealizowane do sierpnia 2026 roku. Wdrożenie programu ma zagwarantować odporność i stabilność systemu gospodarczego w obliczu globalnych wyzwań i szans generowanych przez transformację. Zasadniczym rezultatem implementacji strategii ma być pobudzenie wzrostu gospodarczego Polski – szacowane jest, że do 2026 roku średnioroczne tempo wzrostu ma osiągnąć od 1,1% do 1,8% większą wartość niż obecnie.

Komplementarność programów

Kluczowe jest zrozumienie, że programy FENG, FENIKS i KPO nie konkurują ze sobą, ale się uzupełniają. FENG koncentruje się na innowacjach i badaniach, FENIKS na infrastrukturze, a KPO na transformacji i odbudowie. Przedsiębiorstwo może potencjalnie korzystać z kilku programów jednocześnie, finansując różne elementy swojej strategii rozwoju z różnych źródeł.

Ważne jest jednak przestrzeganie zasad dotyczących kumulacji pomocy publicznej – łączne wsparcie z różnych źródeł nie może przekroczyć maksymalnych progów określonych w przepisach o pomocy publicznej. Dla większości inwestycji w OZE i efektywność energetyczną maksymalny próg pomocy wynosi 30 milionów euro na przedsiębiorstwo na projekt inwestycyjny.

Podsumowanie

Krajowe programy wsparcia – FENG, FENIKS i KPO – tworzą kompleksowy system finansowania zielonej transformacji polskich przedsiębiorstw. FENG wspiera innowacje i badania, FENIKS finansuje infrastrukturę, a KPO umożliwia transformację i modernizację. Łącznie programy te dysponują budżetem przekraczającym 110 miliardów euro, co stanowi bezprecedensową szansę dla polskich firm z sektora odnawialnych źródeł energii.

Kluczem do sukcesu jest strategiczne podejście do finansowania – zrozumienie specyfiki każdego programu, odpowiednie zaplanowanie projektu i wybór optymalnego źródła finansowania. Profesjonalne przygotowanie wniosków, przeprowadzenie wymaganych audytów i ekspertyz oraz cierpliwość w procesie aplikacyjnym to czynniki zwiększające szanse na otrzymanie wsparcia.