Fundusz Modernizacyjny i programy krajowe – Rewolucja w finansowaniu transformacji energetycznej

Wprowadzenie do Funduszu Modernizacyjnego

Fundusz Modernizacyjny to jeden z najważniejszych instrumentów finansowania zielonej transformacji w Polsce, a jednocześnie jeden z najmniej znanych szerszej publiczności. Ustanowiony poprzez dyrektywę 2003/87/WE Parlamentu Europejskiego i Rady, jest instrumentem finansowym wspierającym modernizację systemu energetycznego i poprawę efektywności energetycznej „w 10 najbardziej dotkniętych takimi wyzwaniami krajach UE, w tym w Polsce”.

Mechanizm finansowania Funduszu

Fundusz Modernizacyjny jest zasilany pieniędzmi pochodzącymi ze sprzedaży przez Komisję Europejską państwom członkowskim UE uprawnień do emisji dwutlenku węgla w ramach systemu EU ETS (European Union Emissions Trading System). To innowacyjny mechanizm, w którym firmy emitujące CO2 faktycznie finansują transformację w stronę niskoemisyjnej gospodarki.

Polska pozyskuje środki wygenerowane przez sprzedaż 135 milionów uprawnień do emisji. Wartość tych środków w zależności od cen rynkowych uprawnień jest szacowana na około 18 miliardów złotych, choć kwota ta może być wyższa lub niższa w zależności od wahań cen na rynku uprawnień do emisji. Przy obecnych cenach uprawnień ETS rzeczywista wartość Funduszu dla Polski może nawet przekroczyć 50 miliardów złotych do 2030 roku.

Priorytety Funduszu Modernizacyjnego

W ramach zdefiniowanych programów priorytetowych o dofinansowanie mogą ubiegać się projekty dotyczące między innymi wytwarzania i wykorzystywania energii pochodzącej z odnawialnych źródeł energii, podnoszenia efektywności energetycznej, magazynowania energii i modernizacji sieci energetycznych.

Co więcej, omawiane zasoby mogą być przeznaczane na tak zwane inwestycje niepriorytetowe – niewyczerpujące przesłanek głównych programów, lecz wpisujące się w ogólne cele Funduszu Modernizacyjnego. To oznacza pewną elastyczność w wykorzystaniu środków, co jest korzystne dla przedsiębiorstw realizujących nietypowe lub szczególnie innowacyjne projekty.

Obszary wsparcia

Fundusz koncentruje się na sześciu głównych obszarach. Po pierwsze, produkcja i wykorzystywanie energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych, w tym wodoru odnawialnego. Po drugie, ogrzewanie i chłodzenie z wykorzystaniem odnawialnych źródeł energii. Po trzecie, zmniejszenie ogólnego zużycia energii poprzez efektywność energetyczną, między innymi w przemyśle, sektorze transportu, sektorze budowlanym, sektorze rolnictwa i sektorze gospodarki odpadami.

Po czwarte, magazynowanie energii i modernizacja sieci energetycznych, w tym zarządzanie popytem, rurociągi należące do systemów lokalnego ogrzewania, sieci przesyłu energii elektrycznej oraz zwiększenie połączeń międzysystemowych między państwami członkowskimi i rozbudowa infrastruktury na potrzeby mobilności bezemisyjnej. Po piąte, wsparcie gospodarstw domowych o niskich dochodach, w tym na obszarach wiejskich i w regionach oddalonych, w celu rozwiązania problemu ubóstwa energetycznego oraz modernizacji ich systemów ogrzewania. Po szóste, sprawiedliwa transformacja w regionach uzależnionych od węgla.

Programy Priorytetowe NFOŚiGW

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej zarządza nie tylko Funduszem Modernizacyjnym, ale również własnymi programami finansowanymi z różnych źródeł. Aktualny program NFOŚiGW z budżetem 20 miliardów złotych ma wspierać szereg celów strategicznych.

Cele programów NFOŚiGW

Cele obejmują poprawę stanu środowiska poprzez wspomaganie realizacji zobowiązań środowiskowych, wspieranie sprawiedliwej transformacji w kierunku niskoemisyjnej gospodarki, łagodzenie skutków spowolnienia gospodarczego spowodowanego pandemią COVID-19, wdrażanie innowacji dotyczących ochrony środowiska i gospodarki wodnej.

Fundusz koncentruje się również na poprawie efektywności energetycznej i wykorzystania energii z odnawialnych źródeł energii, tworzeniu systemu gospodarki o obiegu zamkniętym, wspieraniu uzasadnionej ekonomicznie niskoemisyjności gospodarki i społeczeństwa oraz tworzeniu warunków do powstawania zielonych miejsc pracy, rozwoju nowych technik i technologii służących między innymi racjonalnej gospodarce zasobami naturalnymi, zapobieganiu powstawaniu lub ograniczeniu emisji do środowiska, kształtowaniu kompetencji ekologicznych.

Program Energia ze źródeł odnawialnych

Jeden z kluczowych programów NFOŚiGW wspiera budowę nowych instalacji OZE oraz modernizację istniejących. Dofinansowanie może objąć do 40% kosztów kwalifikowanych dla przedsiębiorstw. Program adresuje różne technologie – od fotowoltaiki, przez energetykę wiatrową, po biomasę i biogazownie.

Specyfika programów NFOŚiGW polega na tym, że oferują one nie tylko dotacje, ale również pożyczki preferencyjne i różne formy finansowania hybrydowego. Dzięki temu mogą wspierać większą liczbę projektów niż gdyby oferowały wyłącznie dotacje.

Program EkoInnowacje

Program priorytetowy „EKOINNOWACJE” wspiera wdrażanie innowacyjnych technologii środowiskowych, w tym rozwiązań z zakresu OZE. Oferuje dofinansowanie do 30% kosztów kwalifikowanych dla przedsiębiorstw. Kluczowe jest wykazanie innowacyjności rozwiązania – technologia musi być nowa lub znacząco udoskonalona w porównaniu do rozwiązań dostępnych na rynku.

Program koncentruje się na projektach demonstracyjnych i pilotażowych, które po udanym wdrożeniu mogą być powielane w szerszej skali. To szczególnie interesujące dla firm z branży wiatrowej rozwijających nowe technologie, na przykład innowacyjne systemy magazynowania energii, zaawansowane systemy zarządzania farmami wiatrowymi czy nowe typy turbin.

Programy dla prosumentów

Programy takie jak „Mój Prąd” dla gospodarstw domowych i „Agroenergia” dla gospodarstw rolniczych, choć dedykowane konsumentom końcowym, pośrednio wspierają rozwój rynku instalacji prosumenckich, tworząc popyt na produkty i usługi firm z branży OZE. Dla przedsiębiorstw zajmujących się instalacją i serwisem małych instalacji OZE programy te oznaczają stabilny rynek zbytu.

Program Zeroemisyjny

Program wsparcia projektów inwestycyjnych o znaczeniu strategicznym dla przejścia na gospodarkę o zerowej emisji netto, potocznie zwany Programem Zeroemisyjnym, to nowy instrument dedykowany dużym projektom produkcyjnym w sektorze technologii neutralnych klimatycznie.

Zakres wsparcia

Program przewiduje wsparcie inwestycji powyżej 110 milionów euro, w związku z którymi planowane jest utworzenie co najmniej 50 nowych miejsc pracy. Wspierane są trzy kategorie projektów: po pierwsze, produkcja urządzeń istotnych dla przejścia na gospodarkę o zerowej emisji netto, a mianowicie baterii, paneli słonecznych, turbin wiatrowych, pomp ciepła, elektrolizerów oraz urządzeń do wychwytywania i składowania dwutlenku węgla (CCUS).

Po drugie, produkcja kluczowych komponentów przeznaczonych do bezpośredniego użytku jako materiał do wyżej wymienionych urządzeń i używanych głównie w tym celu. Po trzecie, produkcja lub odzysk pokrewnych surowców krytycznych niezbędnych do produkcji urządzeń i kluczowych komponentów określonych powyżej.

Budżet i znaczenie programu

Całkowity budżet programu wyniesie około 5 miliardów złotych. To istotne wsparcie dla rozwoju krajowego przemysłu OZE, szczególnie w kontekście postanowień Aktu w sprawie przemysłu neutralnego emisyjnie (NZIA), który zobowiązuje kraje UE do zabezpieczenia co najmniej 40% rocznego zapotrzebowania na technologie neutralne emisyjnie do 2030 roku.

Dla branży wiatrowej Program Zeroemisyjny to szansa na rozwój krajowej produkcji turbin, łopat, wież, systemów transmisji i innych kluczowych komponentów. Polska ma potencjał, aby stać się istotnym graczem w europejskim łańcuchu dostaw dla energetyki wiatrowej, szczególnie offshore, która dynamicznie się rozwija na Morzu Bałtyckim.

Wymagania i kryteria

Minimalne koszty projektu inwestycyjnego wynoszą 110 milionów euro, co oznacza, że program jest dedykowany dużym projektom przemysłowym. Wymagane jest również utworzenie co najmniej 50 nowych miejsc pracy, co wpisuje się w cel społeczny transformacji – tworzenie „zielonych miejsc pracy”.

Projekty oceniane są według kryteriów takich jak wpływ na bezpieczeństwo energetyczne Polski, wkład w rozwój krajowego łańcucha dostaw, poziom innowacyjności, wpływ na redukcję emisji gazów cieplarnianych, efekt demonstracyjny oraz jakość biznesplanu i kompetencje zespołu projektowego.

InvestEU

InvestEU to program gwarancyjny z budżetem 1,8 miliarda euro, przeznaczony między innymi na cele sprawiedliwej transformacji. Program będzie wspierał inwestycje realizowane nie tylko na obszarach objętych sprawiedliwą transformacją, ale także w innych regionach, pod warunkiem, że projekty te przyniosą korzyści obszarom objętym transformacją.

Mechanizm działania InvestEU

InvestEU nie udziela bezpośrednio dotacji ani pożyczek, ale zapewnia gwarancje unijne dla projektów o wyższym profilu ryzyka. Gwarancje te umożliwiają bankom i innym instytucjom finansowym udzielanie kredytów na korzystniejszych warunkach niż by to było możliwe bez gwarancji.

Dla przedsiębiorstw z sektora OZE oznacza to łatwiejszy dostęp do finansowania dłużnego, szczególnie dla projektów innowacyjnych lub tych o dłuższym okresie zwrotu. Gwarancje InvestEU mogą pokrywać do 80% straty w przypadku niespłacenia kredytu, co znacząco redukuje ryzyko dla instytucji finansujących.

Typy wspieranych projektów

W kontekście zielonej transformacji InvestEU wspiera między innymi budowę nowych instalacji oraz rozbudowę już istniejących instalacji do wychwytywania i składowania CO2 w procesach przemysłowych, instalacjach bioenergetycznych i zakładach produkcyjnych. Program wspiera również projekty OZE, efektywności energetycznej oraz magazynowania energii.

Polska Strefa Inwestycji

Polska Strefa Inwestycji to program oferujący zwolnienie z podatku dochodowego dla przedsiębiorstw realizujących nowe inwestycje lub tworzących nowe miejsca pracy. Choć nie jest to program dedykowany wyłącznie zielonej transformacji, może być wykorzystany przez firmy z sektora OZE.

Mechanizm wsparcia

Wysokość dofinansowania liczona jest w oparciu o deklarowany poziom nakładów inwestycyjnych związanych z projektem. Przedsięwzięcie musi być realizowane na tereenie Polski. Wysokość minimalnych nakładów inwestycyjnych oraz maksymalnej pomocy, jaką może otrzymać projekt, uzależniona jest od wielkości firmy (duże przedsiębiorstwo / MŚP) oraz lokalizacji projektu.

Najwyższe stawki wsparcia obowiązują w regionach o najniższym PKB per capita. Okres na wykorzystanie zwolnienia podatkowego uzależniony jest od lokalizacji projektu i wynosi od 12 do 15 lat. Nabór wniosków prowadzony jest w trybie ciągłym, co oznacza, że przedsiębiorstwa mogą aplikować w dowolnym momencie.

Korzyści dla sektora OZE

Dla firm planujących budowę zakładów produkcyjnych w sektorze OZE – na przykład fabryk komponentów do turbin wiatrowych, paneli fotowoltaicznych czy systemów magazynowania energii – Polska Strefa Inwestycji może być atrakcyjnym instrumentem wsparcia. Zwolnienie z podatku dochodowego przez 12-15 lat znacząco poprawia ekonomikę projektu i skraca okres zwrotu inwestycji.

Program wsparcia inwestycji o istotnym znaczeniu dla gospodarki polskiej

To kolejny program oferujący dotacje dla dużych projektów inwestycyjnych. Program rozróżnia cztery typy projektów: inwestycje strategiczne (minimalny poziom nakładów inwestycyjnych to 160 milionów złotych, co najmniej 50 nowych miejsc pracy), inwestycje innowacyjne (minimum 7 milionów złotych, co najmniej 20 nowych miejsc pracy), centra usług biznesowych (minimum 1 milion złotych, co najmniej 100 nowych miejsc pracy) oraz centra usług badawczo-rozwojowych (minimum 1 milion złotych, co najmniej 10 nowych miejsc pracy).

Wysokość dofinansowania liczona jest w oparciu o planowany poziom nakładów inwestycyjnych i uzależniona jest od wielkości firmy oraz lokalizacji projektu. Program może być kombinowany z innymi źródłami finansowania, pod warunkiem nieprzekroczenia maksymalnych progów pomocy publicznej.

Strategie łączenia źródeł finansowania

Kluczem do skutecznego finansowania dużych projektów transformacyjnych jest strategiczne łączenie różnych źródeł wsparcia. Na przykład, przedsiębiorstwo planujące budowę fabryki turbin wiatrowych może:

1. Wykorzystać Program Zeroemisyjny na pokrycie części kosztów inwestycyjnych związanych z budową zakładu produkcyjnego.
2. Skorzystać z Polskiej Strefy Inwestycji dla uzyskania zwolnienia z podatku dochodowego na 12-15 lat.
3. Sfinansować komponent B+R związany z rozwojem nowych technologii z programu FENG ścieżka SMART.
4. Wykorzystać gwarancje InvestEU do pozyskania korzystnego finansowania dłużnego na część inwestycji.
5. Sfinansować infrastrukturę energetyczną zakładu (instalacje OZE, systemy efektywności energetycznej) z Funduszu Modernizacyjnego.

Takie podejście wymaga profesjonalnego doradztwa i starannego planowania, ale pozwala na maksymalizację wsparcia przy zachowaniu zgodności z przepisami o pomocy publicznej.

Wyzwania w korzystaniu z wielu źródeł

Głównym wyzwaniem jest zapewnienie, że łączne wsparcie nie przekracza maksymalnych progów określonych w przepisach o pomocy publicznej. Dla większości inwestycji w OZE limit wynosi 30 milionów euro na przedsiębiorstwo na projekt. Przekroczenie tego progu wymaga notyfikacji pomocy do Komisji Europejskiej, co znacząco komplikuje i wydłuża proces.

Drugim wyzwaniem jest koordynacja czasowa różnych źródeł finansowania. Każdy program ma własny harmonogram naborów, proces oceny wniosków i wypłaty środków. Opóźnienia w jednym programie mogą wpływać na realizację całego projektu.

Trzecim wyzwaniem jest zapewnienie spójności dokumentacji składanej do różnych programów. Projekty muszą być opisane konsystentnie, a zakres kosztów kwalifikowanych w poszczególnych modułach nie może się nakładać.

Podsumowanie

Fundusz Modernizacyjny, programy NFOŚiGW, Program Zeroemisyjny i inne krajowe instrumenty tworzą kompleksowy ekosystem finansowania zielonej transformacji w Polsce. Łączny budżet tych programów przekracza 70 miliardów złotych, co stanowi bezprecedensową szansę dla polskich przedsiębiorstw.

Kluczem do sukcesu jest strategiczne podejście – zrozumienie specyfiki każdego programu, właściwe zaplanowanie projektu i optymalne wykorzystanie dostępnych źródeł finansowania. Profesjonalne doradztwo, szczegółowa analiza finansowa i staranne przygotowanie dokumentacji to inwestycje, które zwracają się wielokrotnie poprzez zwiększenie szans na otrzymanie wsparcia i optymalizację jego struktury.